W dniach 8-9 października 2026 r. w Kołobrzegu odbyła się XXXIV Ogólnopolska Konferencja Naukowa Polskiego Stowarzyszenia Ubezpieczenia Społecznego zorganizowana przez Zachodniopomorski Oddział PSUS przy współpracy z Oddziałem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie. Tematem konferencji było „Stanowienie a stosowanie prawa ubezpieczeń społecznych”.
Tutaj znajduje się program konferencji.
Zachęcamy również do zapoznania się abstraktami poszczególnych referatów wygłoszonych podczas konferencji:
prof. dr hab. Krzysztof Ślebzak
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Prawa i Administracji
Stanowienie prawa ubezpieczeń społecznych – między standardami legislacji a zarządzaniem społecznym lękiem
Tradycyjna analiza procesu stanowienia prawa ubezpieczeń społecznych najczęściej koncentruje się na rekonstrukcji standardów prawidłowej legislacji, zasadach techniki prawodawczej oraz błędu prawodawcy ocenianego przez Trybunał Konstytucyjny ex post. W referacie proponuje się przesunięcie punktu ciężkości z klasycznych zagadnień dogmatycznych i teoretycznoprawnych na perspektywę socjologiczną oraz psychopolityczną. Współczesne prawo ubezpieczeń społecznych przestało być bowiem niszową polityką wsparcia, stając się fundamentalnym narzędziem inżynierii społecznej.
Głównym celem wystąpienia jest wykazanie, że kluczowym wyzwaniem i motywem współczesnego ustawodawcy w tej dziedzinie stało się zarządzanie permanentną, strukturalną niepewnością oraz egzystencjalnymi lękami obywateli. Lęki te wynikają z głębokich przemian cywilizacyjnych XXI wieku: prekaryzacji rynku pracy, rozwoju sztucznej inteligencji, kryzysu demograficznego oraz atomizacji społeczeństwa.
W powyższym kontekście proces legislacyjny ulega głębokiej instrumentalizacji i cynicznej kalkulacji politycznej. Ekonomiczne i proceduralne aspekty prawa ubezpieczeń społecznych stały się jedynie narzędziem wykonawczym. Proces stanowienia prawa został zdominowany dyktatem sondaży politycznych i lęków demograficznych, co stawia pod znakiem zapytania realne bezpieczeństwo socjalne i jakość stanowionego prawa.
prof. dr hab. Jacek Wantoch-Rekowski
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Wydział Prawa i Administracji
Interpretacja przepisów składkowych w świetle ustawy – Prawo przedsiębiorców – między ideą a wadliwą regulacją prawną
Przepisy regulujące obowiązek opłacania składek na ubezpieczenia społeczne należą do szczególnie złożonych regulacji prawa daninowego i ubezpieczeniowego. Ich prawidłowe stosowanie może być utrudnione zarówno ze względu na wielość i szczegółowość unormowań, jak i na ich niejednoznaczność. Jednym z instrumentów mających służyć zapewnieniu przedsiębiorcom większej pewności co do sposobu stosowania przepisów składkowych jest instytucja interpretacji przepisów dotyczących obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne, uregulowana w art. 34 i 35 ustawy z 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców.
Celem opracowania jest omówienie wskazanej instytucji z perspektywy jakości legislacyjnej regulujących ją przepisów. Szczególna uwaga zostanie poświęcona konstrukcji normatywnej art. 34 i 35 Prawa przedsiębiorców. Analiza prowadzi do wniosku, że regulacja ta, mimo istotnego znaczenia praktycznego, budzi liczne wątpliwości. Niedostatki legislacyjne mogą w konsekwencji ograniczać funkcję gwarancyjną interpretacji oraz osłabiać jej znaczenie jako instrumentu zapewniającego przedsiębiorcy ochronę zaufania do organów administracji publicznej i pewność prawa. W opracowaniu podjęta zostanie próba zidentyfikowania najistotniejszych mankamentów legislacyjnych art. 34 i 35 Prawa przedsiębiorców oraz oceny ich wpływu na funkcjonowanie instytucji interpretacji przepisów składkowych. Analiza pozwoli również sformułować postulaty dotyczące pożądanego kierunku zmian legislacyjnych.
SSN Bohdan Bieniek
Sąd Najwyższy, Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
Stosowanie prawa ubezpieczeń społecznych w orzecznictwie Sądu Najwyższego
Celem referatu jest przybliżenie roli Sądu Najwyższego w zakresie stosowania prawa ubezpieczeń społecznych i problemów z tym związanych, w szczególności wyboru metod wykładni prawa w związku z rozproszoną kontrolą konstytucyjności ustaw; poruszona zostanie celowość podziału kompetencji w zakresie ubezpieczeń społecznych na dwie Izby Sądu Najwyższego (skarga kasacyjna – skarga nadzwyczajna). W toku wystąpienia zostaną również przytoczone najnowsze wypowiedzi Sądu Najwyższego w odniesieniu do spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych.
dr Justyna Czerniak-Swędzioł
Uniwersytet Jagielloński, Katedra Prawa Pracy i Polityki Społecznej
O dopuszczalności i skutkach stosowania wykładni rozszerzającej względem okresów niewykonywania pracy w czasie trwania umowy zlecenia
Przedmiotem opracowania jest problem dopuszczalności i skutków stosowania wykładni rozszerzającej przepisów dotyczących podlegania ubezpieczeniom społecznym w odniesieniu do okresu niewykonywania pracy w czasie trwania umowy zlecenia.
Celem artykułu jest ustalenie czy pozostawanie zleceniobiorcy w gotowości do świadczenia usług, przy jednoczesnym braku ich faktycznego wykonywania, może uzasadniać przyjęcie dalszego istnienia tytułu do ubezpieczeń społecznych. Zagadnienie to rozpatrywane jest w kontekście napięcia pomiędzy zasadą powszechności ubezpieczenia społecznego a zasadą legalizmu i ustawowej określoności tytułów ubezpieczeniowych. Przyjęcie hipotezy, zgodnie z którą wykładnia rozszerzająca przepisów określających tytuły obowiązkowego ubezpieczenia społecznego nie może prowadzić do zastąpienia ustawowej przesłanki wykonywania pracy samym istnieniem umowy zlecenia oraz gotowością do jej wykonania wydaje się być słuszne. Przyjęcie bowiem odmiennego stanowiska może skutkować nie tylko rozszerzeniem zakresu obowiązku ubezpieczeniowego, lecz także powstaniem obowiązku składkowego bez dostatecznej podstawy ustawowej.
dr Łukasz Jurek
Uniwersytet Jana Długosza w Częstochowie, Wydział Prawa i Ekonomii; Centrala Zakładu Ubezpieczeń Społecznych,
Departament Legislacyjno-Prawny
Definicje legalne w przepisach z zakresu ubezpieczeń społecznych w perspektywie zasady określoności prawa
Definicje legalne w prawie ubezpieczeń społecznych powinny obejmować przede wszystkim określenia wieloznaczne, nieostre lub mogące powodować istotne rozbieżności interpretacyjne. Ich wprowadzenie jest uzasadnione zwłaszcza wtedy, gdy ustawodawca nadaje danemu terminowi znaczenie odmienne od potocznego, ogranicza albo rozszerza jego zakres lub chce zapewnić jednolite rozumienie pojęcia w całym akcie prawnym. Ma to szczególne znaczenie w ubezpieczeniach społecznych, ponieważ definicje legalne mogą przesądzać o podleganiu ubezpieczeniom, obowiązku opłacania składek, podstawie wymiaru składek oraz prawie do świadczeń.
Definicja legalna powinna być jasna, precyzyjna, adekwatna do definiowanego pojęcia i spójna z pozostałymi przepisami. Nie może mieć charakteru pozornego ani ograniczać się do powtórzenia definiowanego terminu. Powinna być wolna od wad logicznych i legislacyjnych, w szczególności tautologii, błędnego koła, sprzeczności oraz nieuzasadnionych lub nadmiernie szerokich odesłań. Definicja tautologiczna nie wyjaśnia bowiem znaczenia pojęcia, lecz powtarza je w identycznej albo niewiele zmienionej postaci. Z kolei definicja oparta na błędnym kole odsyła do terminu, którego znaczenie ustala się za pomocą terminu pierwotnie definiowanego. W obu przypadkach adresat nie uzyskuje rzeczywistej informacji pozwalającej ustalić zakres swoich praw i obowiązków.
Wymóg prawidłowej konstrukcji definicji wynika z zasady określoności prawa, wywodzonej z zasady demokratycznego państwa prawnego. Adresat normy powinien móc, na podstawie przepisu i przy zastosowaniu przyjętych reguł wykładni, przewidzieć, czy podlega ubezpieczeniom, czy jest zobowiązany do opłacania składek oraz czy spełnia przesłanki nabycia świadczenia. Nie oznacza to konieczności całkowitego wyeliminowania pojęć nieostrych. Ich użycie może być uzasadnione złożonością stosunków społecznych i potrzebą dostosowania przepisu do różnorodnych stanów faktycznych. Warunkiem jest jednak istnienie kryteriów pozwalających ograniczyć swobodę organu i zapewnić przewidywalność rozstrzygnięcia. Praktyka stosowania przepisów powinna uwzględniać cel regulacji oraz wolę ustawodawcy wyrażoną w toku prac legislacyjnych, w szczególności w uzasadnieniu projektu, przebiegu prac komisji, przyjętych poprawkach i ocenie skutków regulacji. Materiały te mogą pomóc w ustaleniu genezy i zamierzonego znaczenia przepisu, lecz nie mogą zastępować jego tekstu ani prowadzić do pomijania jednoznacznego brzmienia ustawy. Punktem wyjścia wykładni powinna być wykładnia językowa, a odstąpienie od literalnego brzmienia przepisu wymaga szczególnego uzasadnienia. Może być ono dopuszczalne w razie sprzeczności rezultatu językowego z Konstytucją, systemem prawa, oczywistym celem regulacji albo podstawowymi zasadami racjonalności, nie powinno jednak wynikać wyłącznie z przekonania, że inne rozwiązanie byłoby bardziej celowe lub sprawiedliwe. Dotyczy to zwłaszcza przepisów nakładających obowiązek ubezpieczenia lub obowiązek składkowy oraz ograniczających prawo do świadczeń.
dr Tomasz Bakalarz
Uniwersytet Wrocławski; asystent sędziego w Sądzie Najwyższym
Wykorzystywanie argumentu de minimis przy pomijaniu incydentalnych czynności zarobkowych w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych
W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego – dotyczącym utraty prawa do zasiłku chorobowego – utrwalił się pogląd, zgodnie z którym możliwe jest zachowanie prawa do świadczenia, mimo podjęcia przez ubezpieczonego niektórych czynności związanych z aktywnością zarobkową, o ile miały one charakter sporadyczny, incydentalny lub były wymuszone okolicznościami. Sposób argumentowania prowadzący do takiego rezultatu można analizować z perspektywy argumentu de minimis, odwołującego się do niedostatecznej doniosłości określonego zachowania dla przypisania mu określonej kwalifikacji prawnej lub skutku przewidzianego przez ustawę. Celem opracowania jest rekonstrukcja sposobów wykorzystywania argumentacji odpowiadającej formule de minimis non curat praetor w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz ustalenie jej miejsca w procesie sądowego stosowania prawa. Przedmiotem analizy będzie w szczególności to, czy pominięcie incydentalnej aktywności jest rezultatem wykładni pojęcia pracy zarobkowej, kwalifikacji ustalonego stanu faktycznego i subsumpcji, czy też argumentacji prowadzącej do odstąpienia od przypisania konsekwencji prawnej mimo spełnienia przesłanek normy. Punktem wyjścia jest uznanie, że podobny rezultat praktyczny – zachowanie prawa do świadczenia – bywa uzasadniany za pomocą niejednorodnych konstrukcji. W części rozstrzygnięć problem ujmowany jest jako odmowa zakwalifikowania określonej czynności jako pracy zarobkowej lub jako zagadnienie subsumpcji, w innych zaś pojawia się odwołanie do prokonstytucyjnej wykładni oraz oceny dolegliwości skutku zastosowania przepisu.
Podejmowany problem nabiera szczególnego znaczenia po wejściu w życie art. 17 ust. 1a ustawy zasiłkowej, który nadaje incydentalności wyraźne znaczenie normatywne. Ustawowe ujęcie wyjątku zmienia zatem sposób wykorzystania argumentu de minimis: marginalność zachowania przestaje być wyłącznie kryterium wypracowanym w orzecznictwie, a staje się elementem prawnej kwalifikacji stanu faktycznego. W ten sposób ciężar ustalenia charakteru czynności związanych z aktywnością zarobkową przesuwa się na wykładnię pojęć „czynności incydentalnych” i „istotnych okoliczności”, sposób uzasadnienia ich zastosowania w konkretnym stanie faktycznym oraz na pytanie, czy poza zakresem ustawowego wyjątku pozostaje miejsce dla wcześniejszej argumentacji prowadzącej do ograniczenia zastosowania art. 17 ustawy zasiłkowej.
dr Joanna Szyjewska-Bagińska
Uniwersytet Szczeciński, Wydział Prawa i Administracji; Sąd Rejonowy Szczecin-Centrum w Szczecinie
Aktywizm sędziowski przy rozstrzyganiu spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych
Jako szczególne właściwości prawa ubezpieczeń społecznych wymienia się m.in: schematyzm ochrony ubezpieczeniowej oraz formalizm normatywny. Można powiedzieć, że wskazane cechy stanowią dwie strony tego samego medalu. Schematyzm ochrony ubezpieczeniowej przyjmuje optykę ubezpieczonego, płatnika składek lub świadczeniobiorcy, czyli adresata normy prawnej z zakresu prawa ubezpieczeń społecznych, natomiast formalizm normatywny, optykę prawodawcy, ustanawiającego przepisy tej gałęzi prawa. Formalizm normatywny prawa ubezpieczeń społecznych powinien determinować „mechaniczny” model jego stosowania, wykorzystujący proste zabiegi logiczne, a w konsekwencji, wykluczać potrzebę posługiwania się w procesach decyzyjnych ocenami i regułami pozaprawnymi. Schemat stosowania prawa winien być ograniczony do czynności: ustalenia stanu faktycznego, ustalenia znaczenia tekstu prawnego i wyprowadzenia normy o charakterze indywidualno-konkretnym. Tak jednak nie jest. Przeprowadzone badania wykazały, że sąd, mimo formalizmu prawa ubezpieczeń społecznych, często stosuje prawo w sposób nieformalistyczny, sięgając równolegle do innych argumentów (grup standardów), aniżeli przepisy prawa. W efekcie tych zabiegów wynik wykładni językowo-systemowej może zostać wzmocniony lub skorygowany o różne argumenty systemowo-aksjologiczne, celowościowe lub funkcjonalne.
Celem opracowania jest zbadanie aktywizmu sędziowskiego w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych i przedstawienie wyników badań, obejmujących wachlarz standardów (argumentów), do których odwołują się sędziowie przy wydawaniu rozstrzygnięć w indywidualnych sprawach. Materiałem badawczym objęto uzasadnienia orzeczeń Sądu Najwyższego. Badania wykazały, że oprócz argumentów niejako koniecznych, czyli obejmujących obowiązujące przepisy prawa, stosowane wprost albo po poddaniu ich wykładni operatywnej, sąd niejednokrotnie sięga do dodatkowych argumentów, przytaczanych posiłkowo, w celu gruntowniejszego uzasadnienia orzeczenia, w konkretnym kontekście jego wydania. Mowa o argumentach odwołujących się, po pierwsze, do standardów zewnętrznych, czyli tkwiących poza tekstem prawnym, m.in.: zgodności z intencją prawodawcy, celu lub funkcji regulacji prawnej lub konieczności ochrony interesu publicznego. Po drugie, do argumentów zakotwiczonych w Konstytucji RP, a dokładniej do zasad konstytucyjnych, które z uwagi na stopień ogólności odnoszą się do wartości pozaprawnych i wymagają każdorazowego uszczegółowienia w uzasadnieniu wyroku, jeżeli mają zostać wykorzystane przy wydawaniu rozstrzygnięcia. Ostatnią grupą argumentów, do których odwoływały się sądy w uzasadnieniach orzeczeń, były standardy prawa międzynarodowego lub wspólnotowego, obejmujące odwołania do wartości lub zasad prawa międzynarodowego lub wspólnotowego.
Aktywizm sędziowski w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych sprzyja tworzeniu przez sąd tzw. „prawa w działaniu” i służy dostosowywaniu prawa stanowionego do potrzeb życia. Pomimo jego formalizmu normatywnego i schematyzmu ochrony, nie wszystkie sytuacje i potrzeby dadzą się ująć w formuły prawne.